50 Yaş Sonrası Yaptırmanız Gereken Testler

Blog
Doktor kontrolünde orta yaşlı hasta

50 Yaş Sonrası Yaptırmanız Gereken Testler

Pek çok kişi 50 yaşını geçince iki uca savrulur. Bazıları “bu yaştan sonra bizi rahat bırakın” der ve hiç kontrole gitmez. Bazıları ise “her şeye bakılsın” diyerek onlarca test yaptırır. İkisi de doğru değildir. Çünkü her test herkese yarar sağlamaz. Üstelik gereksiz testler yanlış alarma, kaygıya ve ek işlemlere yol açabilir.

Bu yazıda 50 yaş sonrasında hangi taramaların gerçekten kanıta dayandığını anlatacağız. Önce kalp ve damar taramalarını ele alacağız. Ardından diyabet, kanser ve duyu taramalarına geçeceğiz. Son olarak sık yapılan ama genel tarama olarak önerilmeyen testleri açıklayacağız. Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Dolayısıyla hangi testi ne zaman yaptıracağınıza hekiminizle birlikte karar verin.

Tarama Nedir ve Neden Herkese Her Test Yapılmaz?

Tarama, hiçbir yakınması olmayan kişide hastalığı erken yakalamaya çalışmaktır. Bu yaklaşımın güzel yanı, tedavi şansının erken evrede yüksek olmasıdır. Ancak tarama testlerinin zararı da vardır. Yanlış pozitif sonuç gereksiz işlemlere yol açar. Ayrıca bazı testler hiç ölüme yol açmayacak hastalıkları bulur. Hekimler buna aşırı tanı der.

Bu nedenle kılavuzlar yalnızca yararı zararından fazla olan testleri önerir. Örneğin Amerikan Önleyici Hizmetler Çalışma Grubu (USPSTF) bir uyarı yapar. Belirtisiz ve düşük riskli kişilerde EKG ile kalp taramasına karşı çıkar. Aynı grup bu uygulamaya D notu verir. Yani yararı yoktur ve zararı olabilir. Bu örnek, “her yıl EKG çektireyim” düşüncesinin neden tartışmalı olduğunu gösterir.

Kalp ve Damar Taramaları

Tansiyon ölçümü

Yüksek tansiyon sessiz ilerler ve çoğu zaman belirti vermez. Bu yüzden 50 yaş sonrasında tansiyonu düzenli ölçtürmek en önemli adımlardan biridir. Kılavuzlar genellikle en az yılda bir ölçümü, tansiyon sınırda veya yüksekse daha sık ölçümü önerir. Ev ölçümü de çok değerlidir. Tanı değerleri için hipertansiyon belirtileri yazımıza bakabilirsiniz.

Kolesterol ve lipit profili

Kolesterol de belirti vermeden damarlara zarar verir. Bu nedenle lipit profili total kolesterolü, LDL’yi, HDL’yi ve trigliseriti gösterir. Ardından hekim bu değerlerle on yıllık kalp-damar riskinizi hesaplar. Ardından ilaç gerekip gerekmediğine karar verir. Hedef değerler için kolesterol normal değerleri yazımızı okuyabilirsiniz.

Lipoprotein(a), yani Lp(a), ayrı bir testtir. Avrupa Kardiyoloji Derneği ve Avrupa Ateroskleroz Derneği (ESC/EAS) bu testi önerir. Her yetişkinde hayatta en az bir kez Lp(a) bakılmasını ister. Çünkü Lp(a) düzeyi hayat boyunca büyük ölçüde sabit kalır. Yani tek ölçüm çoğu kişi için yeterlidir. Kılavuzlar 50 mg/dL (105 nmol/L) üzerini yüksek sayar. Nüfusun en az %20’sinde bu düzey aşılır. Dolayısıyla bu test yılda bir tekrarlanmaz. Apolipoprotein B (ApoB) testi ise bazı hastalarda lipit profiline ek bilgi verir. Ancak her hastada gerekli değildir.

EKG ve ekokardiyografi

Kaynak metinlerde sık geçen “yılda bir EKG ve her yıl ayrıntılı EKO” önerisi, kanıtlarla örtüşmez. USPSTF düşük riskli, belirtisiz kişilerde EKG taramasına karşı öneride bulunur. Orta ve yüksek riskli kişilerde ise kanıtı yetersiz bulur. Ekokardiyografi için de belirtisiz kişilerde rutin yıllık tarama önerilmez.

Ancak bu durum, bu testlerin gereksiz olduğu anlamına gelmez. Göğüs ağrısı, nefes darlığı, çarpıntı, bayılma veya ayak şişliği varsa EKG ve EKO gerekir. Kalp hastalığı öyküsü, kalp üfürümü veya ailede ani ölüm varsa da hekim bu testleri ister. Yani hekim testi belirtiye ve riske göre ister. Kalp muayenesi gereken kişileri ayrı bir yazıda ele alıyoruz.

Karın aort anevrizması taraması

Karın aort anevrizması, karındaki ana damarın balonlaşmasıdır. Çoğu zaman belirti vermez, ancak yırtılırsa ölümcüldür. USPSTF, sigara içmiş veya hâlâ içen 65-75 yaş arası erkeklere tek seferlik ultrason taraması önerir. Bu öneri B notludur. Buna karşılık hiç sigara içmemiş erkeklerde ise hekim kararı kişiye göre verir. Hiç sigara içmemiş ve ailesinde anevrizma olmayan kadınlarda rutin tarama önerilmez.

Diyabet Taraması

Diyabet de uzun yıllar belirti vermeden ilerleyebilir. USPSTF, fazla kilolu veya obez 35-70 yaş arası erişkinlerde diyabet ve prediyabet taramasını önerir. Bu öneri B notludur. Tarama için hekim açlık kan şekeri, HbA1c ve gerekirse 2 saatlik oral glukoz tolerans testi kullanır. HbA1c’nin 5,7 ile 6,4 arasında olması prediyabeti gösterir. Bu nedenle pozitif sonuçları tanı koymadan önce tekrarlamak gerekir.

Kaynak metinlerde “tokluk şekeri ilk bozulan değerdir” ifadesi geçer. Ancak bu bilgi her hasta için geçerli değildir. Bazı kişilerde açlık şekeri, bazılarında tokluk şekeri veya HbA1c önce bozulur. Bu yüzden tek bir değere bakmak yerine hekimin seçtiği testlerle birlikte değerlendirmek daha doğrudur.

Kanser Taramaları

Türkiye’de Sağlık Bakanlığı ulusal tarama programı yürütür. Programa göre 40-69 yaş arası kadınlar her yıl klinik meme muayenesi olur. Ayrıca 2 yılda bir mamografi çektirir. 50-70 yaş arası kadın ve erkekler 2 yılda bir gaitada gizli kan testi yaptırır. Kolonoskopiyi ise program 10 yılda bir önerir. 30-65 yaş arası kadınlara 5 yılda bir HPV-DNA testi yapılır. Bu taramalar ücretsizdir. KETEM’lerde, aile sağlığı merkezlerinde ve toplum sağlığı merkezlerinde yaptırabilirsiniz.

Bu program, kaynak metindeki önerilerden bazı noktalarda ayrılır. Örneğin ulusal program Pap smear yerine HPV-DNA testi kullanır. Ayrıca bu programda mide kanseri için rutin endoskopi taraması yer almaz. Hekim endoskopiyi belirtisi olanlarda ve gerekli gördüğü durumlarda uygular.

Prostat kanseri

Prostat taraması ise en tartışmalı konulardan biridir. USPSTF, 55-69 yaş arasında PSA taramasını kişisel karara bırakır. Bu öneriye C notu verir. Çünkü tarama bazı ölümleri önler, ama aşırı tanıya da yol açar. USPSTF tahminlerine göre 1.000 erkek 13 yıl boyunca taranırsa yaklaşık 100 kişide kanser çıkar. Bu erkekler 55-69 yaş arasındadır. Buna karşın yalnızca 1,3 kişide prostat kanserinden ölüm önlenir. Tedavi gören erkeklerde idrar kaçırma %18,8, cinsel işlev bozukluğu %62,5 oranında ortaya çıkar. 70 yaş üzerinde ise rutin tarama önerilmez.

Dolayısıyla PSA testine üroloğunuzla konuşarak karar verin. Kaynak metinde “serbest PSA” yazıyor. Tarama için genellikle total PSA kullanılır. Serbest PSA ise sonuç sınırda olduğunda ek bilgi verir. Bu bilgi genel klinik uygulamaya dayanır ve kılavuzdan ayrıca doğrulanmalıdır.

Akciğer kanseri

Akciğer taraması ise herkese değil, yüksek riskli sigara içicilerine yöneliktir. USPSTF 2021 önerisi üç ölçüt kullanır. Kişi 50-80 yaşında olmalıdır. Ayrıca en az 20 paket-yıl sigara öyküsü bulunmalıdır. Son olarak kişi halen içmeli veya son 15 yılda bırakmış olmalıdır. Bu kişiler için kılavuz her yıl düşük doz bilgisayarlı tomografi önerir. Kaynak metindeki “10 paket-yıl” eşiği bu kılavuzdan düşüktür. Paket-yıl, günde içilen paket sayısı ile sigara içilen yıl sayısının çarpımıdır. Örneğin 20 yıl boyunca günde 1 paket içen kişi 20 paket-yıl yapar.

Kemik Yoğunluğu (DEXA)

Kemik erimesi kırık riskini artırır. Bu teste DEXA denir. Genel uygulamada hekimler bunu 65 yaş üzeri kadınlara ve riski yüksek postmenopozal kadınlara önerir. Buna karşılık erkeklerde rutin tarama için kanıt daha sınırlıdır. Bu bilgiler genel klinik uygulamaya dayanır. Bu yüzden DEXA, hekimin riskinizi değerlendirmesinden sonra planlanmalıdır.

İşitme ve Göz Kontrolleri

İşitme kaybı, demans için değiştirilebilir bir risk etkenidir. Lancet Demans Komisyonu 2024 güncellemesine göre orta yaşta işitme kaybı önemli bir paya sahiptir. Değiştirilebilir demans riskinin yaklaşık %7’sini oluşturur. Komisyon, işitme cihazı kullanımının özellikle etkili göründüğünü belirtir. Ancak işitme cihazının “riski sıfırladığı” söylenemez. Dolayısıyla işitme sorununuz varsa bir KBB hekimine ve odyometriye başvurun.

Göz muayenesi de önemlidir. Glokom ve yaşa bağlı makula dejenerasyonu zamanla görmeyi bozar. Üstelik bu hastalıkların bir kısmı erken evrede belirti vermez. Bu yüzden belirli aralıklarla göz muayenesi ve göz dibi incelemesi yaptırmak mantıklıdır. Muayene sıklığını göz hekimi belirler.

Rutin Yapılması Gerekmeyen Testler

Bazı testler genel tarama olarak önerilmez. Örneğin herkese yılda bir vitamin ve mineral düzeyi bakmak gerekmez. D vitamini, B12, demir veya magnezyum düzeyini hekim ister. Bunun için belirti, kansızlık, beslenme sorunu ya da risk bulunmalıdır. Aynı şekilde herkese yıllık “kapsamlı kan tahlili” yaptırmak da kanıtlı bir tarama değildir. Üstelik sınırda sonuçlar gereksiz ek testlere yol açabilir.

Bunun yanında karaciğer, böbrek ve tiroid testlerini de hekim belirti veya risk varsa ister. Örneğin ilaç kullanıyorsanız, diyabetiniz veya tansiyonunuz varsa hekim bu testleri düzenli ister. Ancak sağlıklı kişide yıllık rutin tiroid taraması önerilmez.

50 Yaş Üstü Tarama Özet Tablosu

AlanKanıta dayalı yaklaşımNot
TansiyonEn az yılda bir ölçümYüksekse daha sık, evde ölçüm
KolesterolRisk hesabına göre lipit profiliLp(a) hayatta en az bir kez
EKG / EKOBelirtisiz düşük riskte rutin önerilmezBelirti veya risk varsa yapılır
Karın aort ultrasonu65-75 yaş sigara içmiş erkeklerde bir kezKadınlarda rutin değil
Diyabet35-70 yaş fazla kilolu kişilerdeAçlık şekeri, HbA1c
Meme40-69 yaş kadınlarda 2 yılda bir mamografiTürkiye ulusal programı
Kolon50-70 yaş gaitada gizli kan 2 yılda bir, kolonoskopi 10 yılda birTürkiye ulusal programı
Rahim ağzı30-65 yaş HPV-DNA 5 yılda birTürkiye ulusal programı
Prostat55-69 yaş kişisel karar70 yaş üstü rutin önerilmez
Akciğer50-80 yaş, 20 paket-yıl, düşük doz BTYüksek riskli sigara içicileri
Kemik65 yaş üstü kadın, riskli postmenopozal kadınErkekte rutin değil
İşitme / gözSorun varsa odyometri, göz muayenesiSıklığı hekim belirler

Sık Sorulan Sorular

50 yaşından sonra hangi testler yapılmalı?

Tansiyon, kolesterol, diyabet taraması ve ulusal kanser taramaları temel testlerdir. Ayrıca riskinize göre karın aort ultrasonu, akciğer tomografisi veya kemik yoğunluğu planlanır.

Her yıl EKG çektirmeli miyim?

Belirtiniz ve kalp hastalığı riskiniz yoksa rutin yıllık EKG önerilmez. USPSTF düşük riskli kişilerde EKG taramasına karşı çıkar. Belirti varsa EKG gerekir.

Lp(a) testi nedir?

Lp(a), kalp krizi ve damar sertliği riskini artıran bir kolesterol türüdür. ESC/EAS kılavuzu bu testi hayatta en az bir kez önerir. Düzey genetik olarak belirlenir ve zamanla çok az değişir.

PSA testi yaptırmalı mıyım?

55-69 yaş arasında karar kişiseldir. Faydası ve zararı üroloğunuzla konuşularak değerlendirilmelidir. 70 yaş üzerinde rutin tarama önerilmez.

Mamografi ne sıklıkla çekilmeli?

Türkiye ulusal programı 40-69 yaş arası kadınlara 2 yılda bir mamografi önerir. Risk faktörlerine göre hekim sıklığı değiştirebilir.

Kolonoskopi kaç yılda bir yapılır?

Ulusal program 50-70 yaş arası kişilere 2 yılda bir gaitada gizli kan testi önerir. Kolonoskopiyi ise 10 yılda bir önerir. Polip veya yüksek risk varsa aralık kısalır.

Akciğer tomografisi kimlere gerekir?

Kılavuz yıllık düşük doz tomografi önerir. Bu öneri 50-80 yaş arası kişilere yöneliktir. Kişinin en az 20 paket-yıl sigara öyküsü olmalı ve halen içiyor veya son 15 yılda bırakmış olmalıdır.

Her yıl vitamin düzeyine baktırmalı mıyım?

Genel tarama olarak gerekli değildir. Ancak belirti veya risk varsa hekim ister.

Sonuç,

50 yaş sonrası sağlık kontrolü önemlidir, ancak her teste ihtiyaç yoktur. Tansiyon, kolesterol, diyabet ve ulusal kanser taramaları kanıta dayalı temel adımlardır. Yüksek riskli kişilerde karın aort ultrasonu, akciğer tomografisi ve kemik yoğunluğu da gerekebilir. Buna karşılık yıllık rutin EKG, EKO ve vitamin paneli herkes için önerilmez.

Dolayısıyla kendi riskinizi hekiminizle birlikte değerlendirin. Örneğin ailenizde kalp hastalığı, kanser veya diyabet varsa tarama planınız değişebilir. Kısacası “çok test” yerine “doğru test” hedefleyin.

Kontrol planınızı oluştururken bir hekime danışın. Kalp sağlığı üzerine diğer yazılarımız için blog sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

Kaynaklar ve Referans Çalışmalar

  1. US Preventive Services Task Force. Screening for cardiovascular disease risk with electrocardiography: recommendation statement. JAMA. 2018.
  2. US Preventive Services Task Force. Screening for lung cancer: recommendation statement. JAMA. 2021;325(10):962-970.
  3. US Preventive Services Task Force. Screening for prostate cancer: recommendation statement. JAMA. 2018;319(18):1901-1913.
  4. US Preventive Services Task Force. Screening for prediabetes and type 2 diabetes: recommendation statement. JAMA. 2021.
  5. US Preventive Services Task Force. Screening for abdominal aortic aneurysm: recommendation statement. JAMA. 2019.
  6. Mach F, Baigent C, Catapano AL, ve ark. 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias. Eur Heart J. 2020;41:111-188.
  7. Kronenberg F, Mora S, Stroes ESG, ve ark. Lipoprotein(a) in atherosclerotic cardiovascular disease and aortic stenosis: a European Atherosclerosis Society consensus statement. Eur Heart J. 2022;43:3925-3946.
  8. Livingston G, Huntley J, Liu KY, ve ark. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. Lancet. 2024;404:572-628.
  9. T.C. Sağlık Bakanlığı. Ulusal Kanser Tarama Programı (KETEM) bilgi sayfası.

Paylaş :