Her sonbaharda aynı soru gündeme gelir: Grip aşısı olmak iyi mi? Bir komşunuz “aşıdan sonra hasta oldum” der. Bir başkası “geçen yıl oldum, yine grip geçirdim” diye ekler. Sosyal medyada ise insanlar aşının içindeki metalleri tartışır. Bu söylentiler çoğu kişiyi kararsız bırakır.
Oysa grip, hafife alınacak bir hastalık değildir. Özellikle kalp hastalarında, yaşlılarda ve hamilelerde ağır seyreder. Bu yazıda en yaygın dört yanlışı ele alacağız. Ardından aşıdan en çok fayda gören grupları anlatacağız. Ayrıca aşının kalbe etkisini inceleyen çalışmalara bakacağız. Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiye yerine geçmez.
Grip Aşısı Nedir ve Nasıl Çalışır?
Grip aşısı, her yıl dolaşımda olması beklenen virüs türlerine karşı bağışıklık oluşturur. Ülkemizde uygulanan aşıların büyük bölümü inaktiftir. Yani aşı, öldürülmüş veya parçalanmış virüs parçaları içerir. Bu parçalar hastalık yapamaz. Buna karşılık bağışıklık sisteminiz bunları tanır ve antikor üretir.
Ayrıca grip virüsleri sürekli değişir. Bu nedenle aşı formülü her yıl güncellenir. Bilim insanları geçmiş verilerden yararlanarak hangi virüsün yayılacağını tahmin eder. Dolayısıyla aşıyı her sonbaharda yeniletmek gerekir. Antikor düzeyiniz de zamanla düşer.
Yanlış 1: “Aşı Beni Hasta Etti”
Bu, en yaygın yanlış inanıştır. Aşıdan sonra hafif ateş, halsizlik veya kas ağrısı gelebilir. İnsanlar bu belirtileri “grip oldum” diye yorumlar. Oysa inaktif grip aşısı gribe neden olmaz. İçinde canlı ve hastalık yapabilen virüs yoktur.
Aşı sonrası yakınmaların mantığı ise basittir. Bağışıklık sisteminiz yeni bir uyarana tepki verir. Bu tepki örneğin enjeksiyon yerinde ağrı yapar. Bazen hafif ateş, baş ağrısı veya yorgunluk da ekler. Neyse ki bu yakınmalar genellikle bir iki gün içinde geçer. Hastalık belirtileriyle karıştırmamak gerekir.
Bununla birlikte bir başka nokta daha önemlidir. Aşı olduktan sonra başka bir solunum yolu enfeksiyonu kapabilirsiniz. Soğuk algınlığı, RSV ve koronavirüs buna örnektir. Ancak bu virüsler grip virüsünden farklıdır. Dolayısıyla bu durum aşının etkisiz olduğunu göstermez. Ayrıca aşının koruması vücutta yerleşmek için yaklaşık iki hafta ister. Bu sürede grip kapabilirsiniz.
Yanlış 2: “Geçen Yıl Aşı Oldum, Yine Grip Geçirdim”
Grip aşısı yüzde yüz koruma sağlamaz. Zaten hiçbir aşı bunu vaat etmez. Aşının etkinliği her sezon değişir. Dolaşımdaki virüslerle aşıdaki virüslerin uyumu bu etkinliği belirler. Kişinin yaşı ve sağlık durumu da rol oynar.
Dünya Sağlık Örgütü 2022 tarihli grip aşıları pozisyon belgesinde bu görüşü paylaşır. Belgeye göre etkinlik sezona göre değişebilir. Yine de aşılama, gribe bağlı ağır hastalık riskini azaltmada en önemli araçlardan biridir.
Burada kilit nokta “hastalık” ile “ağır hastalık” arasındaki farktır. Aşılı bir kişi yine grip geçirebilir. Ancak hastalığı çoğunlukla daha hafif geçirir. Böylece hastaneye yatma, yoğun bakım ve ölüm riski belirgin azalır. Bu yüzden “yine hasta oldum” diyerek aşıyı gereksiz saymak yanlış bir sonuçtur.
Yanlış 3: “Hamileyken Grip Aşısı Olunmaz”
Bu inanış kısmen yanlıştır, dolayısıyla düzeltmek gerekir. Çünkü gebelikte grip, anne için daha ağır seyredebilir. Hastane yatışı riskini de artırır. Bu nedenle uzmanlar hamile kadınları aşılanması gereken öncelikli gruplar arasında sayar.
İlk üç ay hakkındaki söylenti
Bazı kaynaklar “ilk 3 ayda aşı yapılmaz” der. Güncel kılavuzlar bunu desteklemez. Amerikan Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC) ve aşı danışma komitesi (ACIP), gebeliğin her döneminde inaktif grip aşısı önerir. Ayrıca kullanılan aşı canlı virüs içermediği için bebeğe zarar vermez. Ancak kendi durumunuz için mutlaka kadın doğum hekiminize danışın. Burun spreyi şeklindeki canlı aşı hamilelikte kullanılmaz.
Çalışmalar ne gösteriyor?
CDC destekli PREVENT ağı 2018’de Clinical Infectious Diseases dergisinde önemli bir sonuç yayımladı. Ekip Avustralya, Kanada, İsrail ve ABD’den iki milyondan fazla gebe kadının kaydını inceledi. Altı grip sezonunda aşı, gripe bağlı hastaneye yatış riskini ortalama %40 azalttı. Koruma gebeliğin üç döneminde de benzer güçteydi.
Üstelik aşı yalnızca anneyi korumaz. Madhi ve arkadaşları 2014’te New England Journal of Medicine’de Güney Afrika’da bir çalışma yayımladı. Çalışma 2.116 HIV negatif ve 194 HIV pozitif gebe kadını kapsadı. Aşı, HIV negatif annelerde laboratuvar doğrulamalı gribe karşı %50,4 etkinlik gösterdi. Bebeklerde ise bu oran %48,8 çıktı. Sonuç olarak anne aşısı, aşılanamayacak kadar küçük bebeği de korudu.
Yanlış 4: “Aşının İçinde Zararlı Metaller Var”
Civa ve alüminyum söylentileri aşıya duyulan güveni sarsar. Burada genelleme yapmamak şarttır. Aşı içeriği ürüne ve formülasyona göre değişir. “Bütün grip aşılarında şu madde vardır” demek doğru değildir.
Örneğin, tiyomersal adlı koruyucu çok dozlu şişelerde bulunabilir. Tek kullanımlık hazır enjektörlerde ise bu koruyucuya ihtiyaç yoktur. Dolayısıyla tek kullanımlık enjektör türü aşılar metal içermez. Tiyomersal konusunda bilimsel kuruluşlar ciddi bir zarar kanıtı bulmadı. Yine de kaygınız varsa çözüm basittir. Kullanacağınız aşının içeriğini hekiminizden veya eczacınızdan öğrenin. Kutudaki prospektüs de içeriği listeler.
Grip Neden Kalp Hastaları İçin Tehlikelidir?
Kardiyolog olarak biz en çok bu konuya dikkat çekeriz. Grip yalnızca akciğeri etkilemez. Enfeksiyon sırasında vücutta iltihap artar. Kalp hızı yükselir ve oksijen ihtiyacı çoğalır. Ayrıca kan pıhtılaşmaya daha yatkın hale gelir. Bu birleşim damar plağının yırtılmasını kolaylaştırır. Sonuçta kalp krizi riski geçici olarak artar.
Bu yüzden aşının kalbi koruyup korumadığı sorusu önemlidir. Birkaç büyük çalışma buna yanıt verdi.
Meta-analiz: kalp olaylarında azalma
Udell ve arkadaşları 2013’te JAMA dergisinde randomize çalışmaları birleştirdi. Analiz toplam 6.735 hastayı kapsadı. Majör kalp-damar olay oranı aşılılarda %2,9, kontrol grubunda %4,7 çıktı (RR 0,64; p=0,003). Yakın zamanda akut koroner sendrom geçiren hastalarda etki daha da belirgindi (RR 0,45; p=0,02).
IAMI çalışması: kalp krizi sonrası aşı
Fröbert ve arkadaşları IAMI çalışmasını Circulation dergisinde yayımladı. Çalışma yakın zamanda kalp krizi geçiren 2.571 hastayı kapsadı. Araştırmacılar hastaları rastgele aşı veya plasebo gruplarına ayırdı. On iki aylık takipte ölüm, kalp krizi veya stent trombozu oranı aşı grubunda %5,3, plasebo grubunda %7,2 çıktı (HR 0,72; %95 GA 0,52-0,99; p=0,040). Kalp-damar kaynaklı ölüm aşı grubunda %2,7, plasebo grubunda %4,5 oldu (HR 0,59; p=0,014).
Öte yandan çalışmanın bir sınırı vardır. COVID-19 salgını nedeniyle hedeflenen 4.400 hastaya ulaşılamadı ve çalışma erken durdu. Yine de sonuçlar tutarlıdır. Bu nedenle kalp hastalarında aşıyı koruyucu bir adım olarak görüyoruz.
Grip Aşısı Kimler İçin Daha Önemli?
Aşı genel olarak herkes için faydalı olabilir. Ancak bazı gruplarda ağır grip riski çok daha yüksektir. Dolayısıyla bu gruplar öncelikle aşı olmalıdır.
65 yaş üzerindekiler
Yaşla birlikte bağışıklık sistemi zayıflar. Bu yüzden ileri yaşta grip, zatürre ve hastane yatışına kolayca yol açar. Ayrıca yaşlılarda mevcut hastalıklar da kötüleşebilir. Dünya Sağlık Örgütü yaşlıları öncelik vermesi gereken gruplar arasında sayar.
Kronik hastalığı olanlar
Kalp yetmezliği, KOAH, diyabet ve böbrek yetmezliği olan hastalar yüksek risk altındadır. Üstelik grip bu hastalıkları dengesizleştirir. Örneğin kalp yetmezliği olan hasta, grip sırasında nefes darlığıyla acile gelebilir. Diyabetli hastanın kan şekeri enfeksiyonda oynar. Bu nedenle bu hastalar için aşı, tedavinin bir parçasıdır.
Sağlık çalışanları
Sağlık çalışanı hem kendini hem hastasını korur. Hastanede çalışan biri virüsü kolayca taşıyabilir. Özellikle yatan hastalara bulaştırma riski ciddidir. Bu yüzden aşı olmak, sağlık çalışanı için mesleki bir sorumluluktur.
Kreşe giden çocuklar
Öncelikle çocuklar virüsü hızla yayar. Kreşte bir çocuk hastalanınca ev halkı da hasta olur. Küçük çocuklar kendileri de ağır grip geçirebilir. Bu nedenle kreşe giden çocuklar için aşıyı çocuk doktorunuzla birlikte planlayın.
Bağışıklığı baskılanmış hastalar
Organ nakli geçirenler, bağışıklığı baskılayan ilaç kullananlar ve kanser hastaları bu gruba girer. Bu hastalar enfeksiyonla kolay savaşamaz. Dolayısıyla grip onlarda ağır ve uzun sürer. Yine de aşı zamanlamasını tedavi eden hekimle konuşmak gerekir. Çünkü kemoterapi gibi tedaviler yanıtı etkileyebilir.
Hamileler
Yukarıda anlattığımız gibi hamileler de öncelikli gruptadır. Böylece hem anne hem bebek aşıdan yarar görür.
Aşı Ne Zaman Yapılmalı?
Aşı için en uygun dönem sonbahardır. Genellikle ekim ve kasım aylarında yaptırmak idealdir. Çünkü grip mevsimi kış boyunca sürer. Bu nedenle aralık ayında da aşı olabilirsiniz. Geç kalmak, hiç yaptırmamaktan çok daha iyidir. Aşıyı her yıl tekrarlamak gerekir.
Kimler Aşı Öncesi Hekime Danışmalı?
Çoğu kişi aşı olurken sorun yaşamaz. Yine de bazı durumlarda hekim görüşü şarttır. Aşı bileşenlerine ciddi alerji öyküsü varsa danışın. Daha önceki bir grip aşısından sonra ağır reaksiyon yaşadıysanız da danışın. Yumurta alerjisi olanlar için güncel kılavuzlar çoğu zaman aşıya izin verir. Ancak karar için hekiminize sorun. Ateşli bir hastalık sırasında da aşıyı ertelemek mantıklıdır.
Sık Sorulan Sorular
Grip aşısı olmak iyi mi?
Evet, çoğu kişi için iyidir. Aşı grip riskini azaltır. Hastalanırsanız da ağır seyretme ihtimalini düşürür. Kalp hastalarında kalp olay riskini azaltabilir.
Grip aşısı gribe neden olur mu?
Hayır. İnaktif grip aşısı canlı virüs içermez. Hafif ateş, halsizlik ve kas ağrısı gelebilir. Bu belirtiler genellikle bir iki günde geçer.
Aşı olduktan sonra neden hâlâ hastalanıyorum?
Aşı yüzde yüz koruma sağlamaz. Üstelik başka solunum virüsleri aşıya duyarsızdır. Ayrıca aşının koruması yaklaşık iki haftada tamamlanır.
Hamileler grip aşısı olabilir mi?
Evet. CDC ve ACIP, inaktif aşıyı gebeliğin her döneminde önerir. Burun spreyi şeklindeki canlı aşıdan ise kaçının. Kendi durumunuz için kadın doğum hekiminize danışın.
Aşıda zararlı metal var mı?
Tek kullanımlık enjektör türü aşılar metal içermez. Çok dozlu şişelerde koruyucu bulunabilir. İçeriği hekiminizden veya prospektüsten öğrenin.
Kalp hastaları için aşı faydalı mı?
Evet. Meta-analiz ve IAMI çalışması aşılı kalp hastalarında daha az olay gösterdi. Kalp krizi geçirdiyseniz aşıyı özellikle düşünün.
Sonuç,
Grip aşısı gribe neden olmaz. Yüzde yüz koruma sağlamaz, ama ağır hastalık riskini belirgin azaltır. Hamilelikte ilk üç ay hakkındaki endişe güncel kılavuzlarla örtüşmez. Aşı içeriği konusunda ise ürüne göre bilgi almak en doğru yoldur.
Üstelik kalp hastaları aşıdan ek bir yarar görebilir. Bu nedenle 65 yaş üstüyseniz, kronik hastalığınız varsa, sağlık çalışanıysanız veya hamileyseniz aşıyı geciktirmeyin. Karar vermeden önce hekiminizle konuşun. Aşı, kışa güvenle girmenin en kolay adımlarından biridir.
Aşı kararınızı sağlık durumunuza göre doktorunuzla birlikte verin. Kalp ve genel sağlıkla ilgili diğer yazılarımıza blog sayfamızdan ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar ve Referans Çalışmalar
- World Health Organization. Vaccines against influenza: WHO position paper – May 2022. Weekly Epidemiological Record. 2022;97(19):185-208. https://www.who.int/publications/i/item/who-wer9719-185-208
- Udell JA, Zawi R, Bhatt DL, ve ark. Association between influenza vaccination and cardiovascular outcomes in high-risk patients: a meta-analysis. JAMA. 2013.
- Fröbert O, Götberg M, Erlinge D, ve ark. Influenza vaccination after myocardial infarction: a randomized, double-blind, placebo-controlled, multicenter trial (IAMI). Circulation. 2021.
- Madhi SA, Cutland CL, Kuwanda L, ve ark. Influenza vaccination of pregnant women and protection of their infants. N Engl J Med. 2014. PMID: 25184864.
- Thompson MG, Kwong JC, Regan AK, ve ark. (PREVENT Working Group). Influenza vaccine effectiveness in preventing influenza-associated hospitalizations during pregnancy: a multi-country retrospective test negative design study, 2010-2016. Clin Infect Dis. 2018. https://archive.cdc.gov/www_cdc_gov/media/releases/2018/p1011-flu-vaccine-reduces-risk-pregnant-women.html
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Flu vaccine and pregnancy; Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP) influenza vaccination recommendations.
