Bazı inmeler gürültülü başlamaz. Konuşma bozulmaz, yüz kaymaz, hasta bilincini yitirmez. Yalnızca bir kol ve bacak güçsüzleşir. Ya da vücudun yarısı uyuşur. Hasta çoğu zaman bunu “uyudu” ya da “yorgunluk” sanır. Oysa bu tablo, beynin derininde küçük bir damarın tıkandığını gösterebilir.
Hekimler bu tür inmelere laküner inme der. Bu yazıda saf motor ve saf duyusal laküner sendromları karşılaştıracağız. Önce küçük damar hastalığının ne olduğunu anlatacağız. Ardından iki sendromun farklarını, diğer laküner tabloları ve ICD kodlarını açıklayacağız. Son olarak tedavi ve korunma yollarını ele alacağız. Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Dolayısıyla ani güçsüzlük veya uyuşma yaşayan herkes hemen 112’yi aramalıdır.
Laküner İnme Nedir?
Laküner inme, beynin derin dokularını besleyen çok küçük damarların tıkanmasıyla gelişir. “Lakün” sözcüğü Latince “küçük boşluk” anlamına gelir. Tıkanan damar o bölgede küçük bir doku kaybı bırakır. Bu boşluk genellikle birkaç milimetre çapındadır. Küçük damar hastalığı görüntüleme standartlarını belirleyen STRIVE grubu da laküner enfarktı bu küçük boyutla tanımlar (Wardlaw ve ark., Lancet Neurology, 2013).
Bu damarlar, büyük arterlerden dik açıyla çıkan ince dallardır. Beynin derin bölgelerini, yani iç kapsülü, talamusu, bazal gangliyonları ve ponsu beslerler. Bu damarların yedek yolu yoktur. Dolayısıyla biri tıkandığında kan akışını başka bir damar devralamaz.
Laküner inmeler, iskemik inmelerin yaklaşık beşte birini oluşturur. Bu oran farklı çalışmalarda yaklaşık %16 ile %25 arasında oynar. Yani bu sık görülen bir inme türüdür.
Küçük Damar Neden Tıkanır?
En önemli neden uzun süren yüksek tansiyondur. Yüksek basınç, küçük damarın duvarını kalınlaştırır ve sertleştirir. Hekimler bu sürece lipohyalinoz der. Damarın içi daralır ve kan akışı kesilir. Bazen damar girişindeki küçük bir kolesterol plağı da aynı sonucu doğurur.
Diyabet, sigara, yaş ve yüksek kolesterol riski artırır. Sigara içenlerde inme riski yaklaşık iki katına çıkar. Üstelik bu damar hasarı sessiz ilerler. Hasta yıllarca hiçbir şey hissetmeyebilir. Bu sırada beyin görüntülemesinde küçük sessiz enfarktlar birikebilir.
Büyük bir lakün, farklı bir mekanizmaya işaret edebilir. Beş ile yedi milimetreyi aşan enfarktlar, orta serebral arterin ana gövdesindeki damar sertliğini düşündürür. Kalpten gelen pıhtılar da ara sıra aynı tabloyu yapar. Bu yüzden her laküner inmede kalp ve boyun damarlarını incelemek gerekir.
Saf Motor Sendrom
Belirtiler
Saf motor sendromda hasta yalnızca güçsüzlük yaşar. Yüz, kol ve bacak aynı yarıda zayıflar. Duyu normal kalır. Görme bozulmaz, konuşma dili bozulmaz ve bilinç korunur. Hekimler buna kortikal bulgu eksikliği der. Dolayısıyla bu tablo laküner sendromların en tipik şeklidir.
Ağız kayması ve peltek konuşma eşlik edebilir. Ancak dil anlamı bozulmaz. Hasta ne dediğini bilir ve söylediğini anlar. Kolda ve bacakta güçsüzlük dengeli olur.
Lezyon nerede olur?
En sık yeri iç kapsüldür. Burada hareket liflerinin hepsi dar bir alanda yan yana geçer. Bu yüzden küçük bir enfarkt bile yüzü, kolu ve bacağı birlikte etkiler. Lentikülostriat arterlerin tıkanması bu tabloyu yapar. Daha seyrek olarak ponsun ön bölümünde de aynı bulgular ortaya çıkar.
Saf Duyusal Sendrom
İkinci tablo çok daha sessiz seyreder. Hasta çoğu kez doktora gitmeyi geciktirir. Çünkü ortada gözle görülen bir güçsüzlük yoktur. Yine de beyindeki hasar aynı derecede gerçektir.
Belirtiler
Saf duyusal sendromda hasta yalnızca uyuşma ve his kaybı yaşar. Yüz, kol ve bacakta vücudun bir yarısı uyuşur. Karıncalanma, yanma veya hissizlik olabilir. Güç tam korunur. Dolayısıyla hasta hareket edebilir, ama dokunmayı farklı algılar.
Uyuşma çoğu kez yavaş ve tuhaf bir biçimde hissedilir. Bu yüzden hastalar bunu sinir sıkışması sanabilir. Oysa beyin kaynaklı uyuşmada yüz de tutulur. Bu ayrım çok önemlidir.
Lezyon nerede olur?
Bu sendrom çoğunlukla talamusun yan bölümündeki küçük bir enfarktla ortaya çıkar. Talamus, duyu bilgisinin beyin kabuğuna ulaşmadan önce uğradığı istasyondur. Posterior serebral arterin ince dalları bu bölgeyi besler. Dolayısıyla bu dallardan birinin tıkanması yalnızca duyuyu bozar.
İki Sendromun Karşılaştırması
| Özellik | Saf motor sendrom | Saf duyusal sendrom |
|---|---|---|
| Ana belirti | Yüz, kol ve bacakta güçsüzlük | Yüz, kol ve bacakta uyuşma, his kaybı |
| Duyu | Normal | Bozuk |
| Güç | Bozuk | Normal |
| En sık lezyon yeri | İç kapsül, ponsun ön bölümü | Talamusun yan bölümü |
| Sorumlu damar | Lentikülostriat arterler | Posterior serebral arterin perforan dalları |
| Kortikal bulgu | Yok | Yok |
Diğer Laküner Sendromlar
Saf motor ve saf duyusal tablolar dışında başka laküner sendromlar da vardır. Sensorimotor sendromda hasta hem güçsüzlük hem uyuşma yaşar. Bu tabloyu orta serebral arterin ön-yan bölgesi inmesinden ayırmak gerekir. Hekim bunun için kortikal belirtilere bakar.
Ataksik hemipare sendromunda aynı tarafta güçsüzlük ve denge bozukluğu bulunur. Bu bozukluk, güçsüzlükten orantısız biçimde fazladır. Lezyon iç kapsülde veya ponsun ön bölümünde yer alır. Dizartri-beceriksiz el sendromunda ise konuşma peltekleşir ve bir elde beceriksizlik başlar. Yüzde güçsüzlük ve yutma güçlüğü de eşlik edebilir. Bu sendrom daha seyrek görülür.
Tanı Nasıl Konur?
Tanı ne kadar erken konursa tedavi şansı o kadar artar. Bu yüzden acil servis ekibi hastayı hızla değerlendirir. Ekip, önce kanamayı dışlar. Sonra tıkanıklığın yerini ve nedenini araştırır.
Hekim önce hastanın belirtilerini ve ne zaman başladığını sorar. Ardından nörolojik muayene yapar. Beyin BT’si ilk adımda kanamayı dışlar. Ancak küçük laküner enfarktlar BT’de çoğu kez görünmez. Manyetik rezonans görüntüleme (MR) ve özellikle difüzyon sekansı, taze küçük enfarktı çok daha iyi gösterir.
Bununla birlikte tanı yalnızca görüntülemeye bağlı değildir. Klinik tablo belirleyicidir. Hekim kan şekerini, kolesterolü ve tansiyonu da değerlendirir. Ayrıca kalp ritmini izler ve gerekirse ekokardiyografi yapar. Çünkü atriyal fibrilasyon, laküner görünümlü bir inmenin arkasındaki kalp kaynaklı pıhtı olabilir.
Tedavi ve Korunma
Laküner inme küçük görünür, ancak göz ardı edilmemelidir. Bir kez lakün geçiren kişi, yeniden inme riskiyle yaşar. Bu nedenle tedavi, hem akut dönemi hem uzun süreli korunmayı kapsar.
İnmede ilk saatler çok değerlidir. Hekimler uygun hastalarda belirtilerden sonraki 4,5 saat içinde damar içi pıhtı eritici tedavi uygular. Amerikan Kalp ve İnme Derneği kılavuzu bu süreyi önerir. Küçük damar tıkanıklığında pıhtı çıkarma (trombektomi) genellikle gündeme gelmez, çünkü tıkalı damar kateterle ulaşılamayacak kadar incedir.
Kısa süreli çift antiplatelet tedavi, hafif inmelerde yeniden inme riskini azaltır. CHANCE ve POINT çalışmaları bu yaklaşımı destekler. Hekimler genellikle üç hafta kadar çift ilaç verir, ardından tek ilaca geçer. Uzun süreli çift tedavi ise kanama riskini artırır. Bu yüzden süreyi hekim belirler.
Asıl hedef, ikinci inmeyi önlemektir. Birinci sırada tansiyon kontrolü gelir. Ardından yüksek doz statin tedavisi ve şeker kontrolü yer alır. Hasta sigarayı bırakır, tuzu azaltır ve kilosunu korursa riskler daha da düşer. Rehabilitasyon da bu sürecin ayrılmaz bir parçasıdır. Fizik tedavi güçsüzlüğü, duyusal eğitim ise uyuşmayı yönetmeye yardım eder.
Ne Zaman Acile Gidilmeli?
Şu belirtilerden biri aniden başlarsa beklemeyin. Yüzün bir yarısında kayma, kolda veya bacakta güçsüzlük ya da vücudun bir yarısında uyuşma acil durumdur. Peltek konuşma ve yürürken denge kaybı da aynı uyarıyı verir. Belirtiler birkaç dakikada geçse bile durum değişmez. Çünkü geçici atak, çoğu kez gerçek bir inmenin habercisidir. Bu nedenle 112’yi arayın ve belirtilerin başlama saatini söyleyin.
ICD-10 ve ICD-11 Kodları
Laküner sendromlar ICD sisteminde G46 grubunda yer alır. ICD-10’da G46.5 saf motor laküner sendromu, G46.6 saf duyusal laküner sendromu, G46.7 ise diğer laküner sendromları gösterir. Bu kodlar belirti kodlarıdır. Dünya Sağlık Örgütü’nün sınıflamasında hekimler bunları serebrovasküler hastalık kodlarıyla birlikte yazar.
ICD-11’de laküner sendromlar 8B26.5 grubunda toplanır. Saf motor sendrom 8B26.50, saf duyusal sendrom 8B26.51 koduyla yer alır. Diğer belirtilen laküner sendromlar 8B26.5Y, belirtilmemiş olanlar ise 8B26.5Z kodunu taşır.
| Sendrom | ICD-10 | ICD-11 |
|---|---|---|
| Saf motor laküner sendrom | G46.5 | 8B26.50 |
| Saf duyusal laküner sendrom | G46.6 | 8B26.51 |
| Diğer laküner sendromlar | G46.7 | 8B26.5Y |
| Laküner sendrom, belirtilmemiş | — | 8B26.5Z |
Sık Sorulan Sorular
Laküner inme nedir?
Beynin derin bölgelerini besleyen küçük damarların tıkanmasıyla oluşan küçük bir inmedir. Enfarkt alanı birkaç milimetre çapındadır. Bu inmeler, iskemik inmelerin yaklaşık beşte birini oluşturur.
Saf motor ve saf duyusal sendrom arasındaki fark nedir?
Saf motor sendromda hasta güçsüzlük yaşar ve duyusu normaldir. Duyusal sendromda ise hasta uyuşma yaşar ve gücü normaldir. İki durumda da konuşma dili ve görme korunur.
Laküner inme tehlikeli midir?
İlk aylarda ölüm riski büyük inmelere göre düşüktür. Ancak yeniden inme riski devam eder. Ayrıca küçük damar hastalığı zamanla bilişsel gerilemeye yol açabilir. Bu yüzden tedavi ve korunma şarttır.
Laküner inmeye en sık hangi hastalık yol açar?
Uzun süreli yüksek tansiyon en önemli nedendir. Diyabet, sigara ve yüksek kolesterol de riski artırır.
Uyuşma her zaman inme midir?
Hayır. Çoğu uyuşma sinir sıkışmasından kaynaklanır. Ancak yüz, kol ve bacakta aynı yarıda ani uyuşma ve güçsüzlük varsa acil değerlendirme gerekir.
Laküner inmeden tamamen iyileşilir mi?
Birçok hasta iyi toparlanır. Yine de toparlanma, enfarktın yerine ve tedaviye ne kadar erken başlandığına bağlıdır. Bu yüzden kesin bir oran vermek doğru olmaz.
Nasıl önlenir?
Tansiyonu, şekeri ve kolesterolü kontrol altında tutmak en etkili yoldur. Sigarayı bırakmak ve tuzu azaltmak da riski düşürür. Düzenli doktor kontrolü gereklidir.
Sonuç,
Küçük damar hastalığı, beynin derinindeki sessiz bir yıpranmadır.
Laküner sendromlar, beynin derinindeki küçük damarların tıkanmasından doğar. Saf motor sendrom yalnızca güçsüzlük yapar. Saf duyusal sendrom ise yalnızca uyuşma yapar. İkisinde de konuşma dili, görme ve bilinç korunur, bu yüzden hastalar belirtileri küçümseyebilir.
Asıl kök neden çoğu zaman yıllarca süren kontrolsüz tansiyondur. Kısacası tansiyonunuzu, şekerinizi ve kolesterolünüzü düzenli izlemek en güçlü korunma yoludur. ICD-10’da bu sendromlar G46.5 ve G46.6, ICD-11’de ise 8B26.50 ve 8B26.51 ile kodlanır.
Ani uyuşma veya güçsüzlük belirtilerini beklemeyin. Kalp ve damar sağlığı üzerine diğer yazılarımız için blog sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
Kaynaklar ve Referans Çalışmalar
- Wardlaw JM, Smith EE, Biessels GJ, ve ark. Neuroimaging standards for research into small vessel disease and its contribution to ageing and neurodegeneration (STRIVE). Lancet Neurol. 2013;12(8):822-838.
- Powers WJ, Rabinstein AA, Ackerson T, ve ark. Guidelines for the early management of patients with acute ischemic stroke: 2019 update. Stroke. 2019;50:e344-e418.
- Wang Y, Wang Y, Zhao X, ve ark. Clopidogrel with aspirin in acute minor stroke or transient ischemic attack (CHANCE). N Engl J Med. 2013;369:11-19.
- Johnston SC, Easton JD, Farrant M, ve ark. Clopidogrel and aspirin in acute ischemic stroke and high-risk TIA (POINT). N Engl J Med. 2018;379:215-225.
- Fisher CM. Lacunar strokes and infarcts: a review. Neurology. 1982;32:871-876.
- Dünya Sağlık Örgütü. ICD-10, G46 kategorisi; ICD-11, 8B26.5 Lacunar syndromes.
